دکتر حسین فاطمی (متولد ۱۲۹۶خورشیدی در نایین – تیرباران ۱۹ آبان ۱۳۳۳ در تهران) وزیر خارجه دولت دکتر محمد مصدق از سال ۱۳۳۱ تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ از دولتمردان همراه مصدق بود. فاطمی همچنین روزنامه‌نگار و طرفدار حقوق برابر زنان و مردان و پیشنهاددهنده ملی شدن صنعت نفت ایران بود. او پس از انتصاب به وزارت خارجه ابتدا سفارت‌خانه انگلیس را تعطیل و روابط دیپلماتیک با این کشور را به حالت تعلیق درآورد؛ و در طول ۹ ماه دوره وزارت خود دخالت‌های دربار در روابط خارجی ایران را کاهش داد و ۸۵ نفر از کارمندان وزارت امور خارجه که متعلق به خانواده‌های اشراف قدیم بودند را اخراج کرد. در دوران وزارت حسین فاطمی همچنین اساسنامه جدیدی برای وزارت امور خارجه نوشته شد و با راه‌اندازی کنفرانس‌های منطقه‌ای با حضور سفیران ایران در سایر کشورها به منظور ارزیابی سیاست خارجی و موقعیت جهانی ایران، تحولی بزرگی در جهت‌گیری‌های دیپلماتیک کشور صورت گرفت.
دکتر حسین فاطمی یک‌بار از ترور توسط محمد مهدی عبدخدایی از جمعیت فداییان اسلام جان به در برد؛ و در مقطعی به تلاش برای اعلام جمهوری در کشور پرداخت اما با شکل‌گیری کودتای ۲۸ مرداد و سرنگونی دولت مصدق او نیز تحت تعقیب قرار گرفت و پس از چندین ماه زندگی در خفا در نهایت وی در ۶ اسفند ۱۳۳۲ دستگیر شد. درحین دادرسی نیز شعبان جعفری مشهور به شعبان بی مخ و همراهانش با چاقو به دکتر فاطمی هجوم آوردند و او و خواهرش را مجروح کردند. سرانجام در سحرگاه ۱۹ آبان ۱۳۳۳ در حالی که در تب می‌سوخت به جوخه اعدام سپرده شد. حکم اعدام او پیش از دستگیری و محاکمه صادر شده بود، محمدرضا شاه پهلوی یک روز پس از بازگشت از فرارش به رم، در گفتگویی با کرمیت روزوِلت، عامل اصلی کودتای ۲۸مرداد، گفته بود: «حسین فاطمی هنوز پیدا نشده ولی به زودی خواهد شد. او بیش از همه توهین و ناسزاگویی کرد… وقتی دستگیر شود، اعدام خواهد شد» حسین فاطمی تنها کسی بود که بعد از کودتای ۲۸مرداد، به اعدام محکوم شد.
سخنرانی دکتر حسین فاطمی در گردهم‌آیی میدان بهارستان/ ۲۵ مرداد ۱۳۳۲- بعد از کودتای شکست خورده علیه دکتر مصدق
مردم قهرمان تهران، مردم قهرمان تعظیم به احساسات پاک شما مردم تهران ، تعظیم به وفاداری و ثبات شما، شما مردم قهرمان تهران موجب این اوضاع هستید، شما مردم قهرمان تهران پیش قدم و پیشاهنگ نهضت ملی ایران بودید، شما برای اولین مرتبه از همین میدان بهارستان فریاد برآوردید و هم وطنان شهرستانی را متوجه حقوق از دست رفته خود کردید.
هموطنان عزیز، وضع مزاجی من طوری نیست که بتوانم زیاد صحبت کنم ولی در مقابل احساسات پاک، احساسات صمیمانه و سرشار شما چاره ای نداشتم، جز اینکه برای عرض تشکر و تعظیم در مقابل احساسات شما پشت میکروفن قرار گیرم.
هموطنان:
چو تیره شود مرد را روزگار
همه آن کند کش نیاید به کار
هموطنان دیشب وقتی شصت تیر گارد شاهنشاهی به طرف من نشانه روی می کرد ، من چون به اراده شما ، به ثبات و عقیده شما ایمان کامل داشتم می دانستم که نهضت ملی نخواهد مرد.
هموطنان، فرزند آن پدری که قرارداد ۱۹۳۳ را شصت سال تمدید کرد می خواست نهضت شما را از بین ببرد . پدرش بیست سال عامل کمپانی نفت جنوب بود و چهل سال دیگر را برای پسرش گذاشت.
هموطنان امروز وظیفه شما حساس تر و مشکل تر از هر روز است امروز شما باید نشان بدهید ملتی هستید که می توانید روی پای خود بایستید و هر مانع هرچه باشد از میان بردارید. هموطنان به آنها که می گویند نهضت ملی شما رنگ خارجی دارد بگویید ملت ایران برای نفوذ خارجی به قدر پشیزی ارزش قائل نیست برای شما آن کسی که خارج از مرز شماست خارجی است.
استعمار سیاه و سفید، استعمار سیاه و سرخ برای شما علی السویه است ، هموطنان جنایات دربار پهلوی روی جنایات ملک فاروق را سفید کرد. هموطنان اسلحه ای که به قیمت عرق جبین شما تهیه شده بود فرزند عاقد قرارداد ۱۹۳۳ می خواست علیه نهضت شما به کار اندازد.
هموطنان – خائن همیشه خائف است روزی که صدای رادیو تهران بلند شد آن دقیقه ای که گفت نقش کودتای اجنبی قوای خائن نقش بر آب شد راه اولین سفارتی را که در انگلستان دارد در پیش گرفت.
هموطنان امروز روزی است که فرد فرد شما سرباز مراقب و بیدار وطن باید باشید . امروز شما آمدید و یک بساط ننگینی را که یک کلنل انگلیسی ۳۲ سال قبل برای حفظ منافع انگلیس در نفت جنوب در ایران پایه گذاری کرد واژگون و سرنگون کردید امروز شما باید دست در دست فرزند رشید وطن دکتر محمد مصدق بدهید و برای ایران نو ، ایران آباد ، ایران دور از تحریکات اجنبی طرح آینده را بریزید هموطنان شکر خدا را که آخرین پایگاه سی ساله نفوذ انگلستان یعنی دربار ننگین پهلوی آنچنان منهدم شد که جز اراده شما ، اراده دیگری نمی توانست بدون آنکه خون از دماغ کسی بریزد این کانون فساد، این کانون ننگ را منهدم کند.
هموطنان، وظایف سنگین این دقایق بحرانی را فراموش نکنید و از همین دقیقه که در اینجا هستید و از آن دقیقه ای که اینجا را ترک می کنید مواظب تر ، مراقب تر ، بیدارتر از همیشه باشید، خدای ایران بزرگ است ، خدای ایران نخواست که نهضت شما واژگون شود.
فرزند پهلوی می خواست ، فرزند عاقد قرارداد ۳۳ می‌خواست به جنگ خدا برود ، می خواست به جنگ ملت، به جنگ اجتماع که نمونه عالی ترین مظهر اراده خداست برود خدا او ر آنچنان به زمین زد که هیچکس دیروز در چنین ساعت حتی در مخیله خود تصور نمی کرد، خدای ایران، خدای بزرگ وطن نگهدار و نگهبان شما باد.
روزنامه باختر امروز ۲۶ مرداد ۱۳۳۲
