رمضان، ماه صیقلزدن ارادههای انسانی
رمضان، ماه صیقلزدن ارادههای انسانی
روزه یکی از مهمترین شعائر اسلام است که در قرآن در ردیف نماز از آن یاد میشود. روزه محدود به اسلام نبوده، بلکه هم چنانکه قرآن میگوید فریضهای است که در ادیان توحیدی پیشین نیز وجود داشته است. هدف از روزه، مطابق تعالیم قرآن، خارج شدن از جبرهای کورو غریزی و بهکارگیری اراده برای نیل به تقوای رهاییبخش تکاملی است. این هدف، در قالب یکرشته آداب و سنن و اشکال سمبلیک نظیر ترک خوردن و آشامیدن عرضه شده است که به بهترین وجه گویای همان «محتوا» و فلسفه روزه است. درواقع ترک موقت خوردن و آشامیدن، بیانی سمبلیک از توان بالقوه انسانی برای خروج از اجبارات و واکنشهای غریزی و خودبهخودی است که در جوهر خود تقویت و باز شدن استعداد ویژه تکاملی انسان را مدنظر قرار میدهد همان استعدادی که برحسب آن انسان، بهحکم اختیار و آزادی ذاتی خویش، «میتواند و باید» غرایز و وجوه مشترک خود با دنیای حیوانی را (که خوردن و آشامیدن یکی از مصداقهای آن است)، نفی کرده و بر آن مسلط شود.
روشن است وقتی از نفی «خود» حیوانی و راهیابی به جوهر خداگونه انسانی که روزه یک مثال و ممارست در مسیر آن است تمایز آن با ایدئولوژیهای ایدهئالیستی را هم در نظر داریم؛ بهعبارتدیگر ما با تأکید روی فلسفه و کارکرد اخص شعائری همچون روزه، هرگز نمیخواهیم با یک نگرش ایدهئالیستی وجه مشترک تردیدناپذیر وجود انسان با دنیای حیوانی را منکر شده و بهضرورت پاسخگویی به نیازهای واقعی در این رابطه کم بها بدهیم. یا همچون صوفیان، کمال و ارتقای انسانی را جدا از ظرف اجتماعی آن در خانقاه و دیر جستجو کنیم.
حضرت علی (ع) در اوج یکتاپرستی انقلابی روزهداریها و نماز شب خوانیهایی را که از محتوا و تأثیر عملی خود تهی شده و جنبه فرمالیستی پیداکردهاند، رد کرده و میگوید: «کم من صائم لیس له من صیامه الا الجوع و الظلماء و کم من قائم لیس له من قیامه الا السهر و العناء» بسا روزهداری که از روزه داشتن خود حاصلی جز تحمل مقداری گرسنگی و تشنگی نبرد و بسا نماز گذاری که جز تحمل بیداری و سختی، تأثیر دیگری از نماز پذیرفته است.
بنابراین روزهای از اصالت برخوردار است و مورد قبولی واقع میشود که تأثیری در رشد و تکامل تقوای رهاییبخش فرد داشته باشد و درنتیجه اراده او را در برابر وظایف و دشواریهایی که در مسیر پیکار درراه خدا و خلق با آنها روبهرو میشود، بیشتر کند.
